خبر یزد - خبرگزاری مهر - گروه استانها، محدثه میرجلیلی؛ در سرزمین کویری یزد، حفاظت از حیاتوحش کار سادهای نیست. گستردگی زیستگاهها، خشکسالی، کمبود منابع آبی، فشار چرای دام و توسعه فعالیتهای انسانی در کنار گستره وسیع مناطق طبیعی، حفاظت از گونههای جانوری را به یکی از چالشهای جدی تبدیل کرده است.
در چنین شرایطی، قرقهای اختصاصی در استان یزد طی سالهای گذشته به تجربهای متفاوت در حفاظت از حیاتوحش تبدیل شدهاند؛ تجربهای که بر اساس آمار ادارهکل حفاظت محیط زیست استان، نتیجه آن در افزایش جمعیت برخی گونههای شاخص کاملاً قابل مشاهده است.
این قرقها در واقع بخشی از زیستگاههایی هستند که با مشارکت بخش خصوصی و تحت نظارت محیط زیست، حفاظت میشوند و تلاش میشود امنیت لازم برای ادامه حیات و زادآوری گونههای جانوری در آنها فراهم شود.
193 هزار هکتار از زیستگاههای یزد در قرق
معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیط زیست استان یزد، در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به وسعت قرقهای استان اظهار کرد: مجموع مساحت قرقهای مصوب یزد حدود 193 هزار هکتار است که نزدیک به 2.5 درصد از مساحت استان را شامل میشود.
اعظم حبیبیپور افزود: در زمان آغاز فعالیت این قرقها، جمعیت حیاتوحش در هر یک از آنها وضعیت مطلوبی نداشت و در برخی مناطق شمار حیوانات کمتر از 150 رأس بود.
وی ادامه داد: با شروع حفاظت و افزایش امنیت زیستگاه، روند جمعیت گونههای جانوری تغییر کرد و در برخی مناطق، شمار علفخواران وحشی به شکل چشمگیری افزایش یافت.
رشد 25 برابری جمعیت آهو در علیآباد
وی گفت: یکی از روشنترین نمونههای این تغییر در قرق علیآباد دیده میشود؛ جایی که جمعیت آهو از حدود 10 رأس در ابتدای فعالیت قرق، اکنون به بیش از 250 رأس رسیده است.
معاون محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی ادارهکل حفاظت محیط زیست استان یزد همچنین به وضعیت کل و بز در این منطقه اشاره کرد و گفت: جمعیت این گونه نیز از حدود 150 رأس در ابتدای فعالیت قرق، به بیش از یکهزار و 200 رأس افزایش یافته است.
به این ترتیب، آنچه در علیآباد اتفاق افتاده تنها حفظ جمعیت موجود نبوده، بلکه شرایط برای افزایش قابل توجه جمعیت گونههای شاخص فراهم شده است.
قرق دربید؛ افزایش جمعیت کل و بز و قوچ و میش
حبیبیپور گفت: این اتفاق در قرق دربید نیز تکرار شده است و در این قرق، جمعیت کل و بز و قوچ و میش در ابتدای فعالیت کمتر از 100 رأس بود، اما اکنون شمار آنها از یکهزار رأس عبور کرده است.
این آمار نشان میدهد که ایجاد امنیت در زیستگاه، کاهش فشارهای انسانی و استمرار حفاظت میتواند در شرایط مناسب، به افزایش محسوس جمعیت گونههای جانوری منجر شود. قرقها فقط پناهگاه علفخواران نیستند و اهمیت قرقهای اختصاصی یزد تنها به افزایش جمعیت آهو یا کل و بز محدود نمیشود.
به گفته حبیبیپور، این مناطق از تنوع گونهای مناسبی برخوردارند و علاوه بر آهو، کل و بز و قوچ و میش، حضور گونههایی همچون جبیر، کاراکال، عقاب طلایی، هوبره، زاغبور، کبک، تیهو و باقرقره نیز در آنها ثبت شده است.
وی خاطرنشان کرد: حتی حضور گونههای شاخص و ارزشمندی مانند پلنگ و رودک عسلخوار نیز در این قرقها مستند شده است.
بنابراین قرقهای اختصاصی را نمیتوان صرفاً مناطقی برای افزایش جمعیت چند گونه علفخوار دانست؛ این عرصهها بخشی از زیستگاههای طبیعی استان هستند که میتوانند در حفظ زنجیره تنوع زیستی نقش داشته باشند.
ضرورت فعالیت قرق اختصاصی در یزد
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان یزد، در گفتگو با خبرنگار مهر، قرق اختصاصی را یکی از ظرفیتهای قانونی برای مشارکت بخش خصوصی در حفاظت از تنوع زیستی دانست.
حسن اکبری ادامه داد: قانون شکار و صید از چند دهه قبل امکان ایجاد قرقهای اختصاصی را پیشبینی کرده بود، چرا که قرار نبوده تمام حفاظت از زیستگاههای کشور صرفاً از طریق مناطق تحت مدیریت دولتی انجام شود.
اکبری افزود: برخی زیستگاهها از نظر زیستمحیطی ارزشمند هستند اما به دلایل مختلف امکان قرار گرفتن آنها در شبکه مناطق چهارگانه وجود ندارد؛ در چنین شرایطی قرق اختصاصی میتواند یک مدل مکمل برای حفاظت باشد.
وی افزود: بخشی از زیستگاههای ارزشمند استان همزمان با فعالیتهای معدنی و سایر کاربریهای انسانی مواجه هستند و امکان ارتقای سطح حفاظتی آنها همواره ساده نیست.
تجربه یزد؛ از پایلوت تا چهار قرق
به گفته اکبری، یزد از نخستین استانهایی بود که قرق اختصاصی را به شکل پایلوت تجربه کرد. در اوایل دهه 90، پنج قرق اختصاصی در کشور به تصویب رسید که سه مورد آنها در استان یزد قرار داشت.
اکبری عملکرد این قرقها را در مجموع مثبت ارزیابی کرد و گفت: بررسیهای کارشناسی و مطالعات انجامشده نشان میدهد که قرقها با وجود مشکلات موجود، توانستهاند امنیت مناسبی برای حیاتوحش ایجاد کنند و جمعیت گونههای شاخص را افزایش دهند.
وی تأکید کرد که این مدل البته بدون نقص نیست و برای ادامه فعالیت آن باید نظارت، آموزش و ارزیابی مستمر وجود داشته باشد.
قرقها میان شکار و حفاظت
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان یزد با بیان اینکه یکی از مهمترین چالشهای قرقهای اختصاصی، نگاه عمومی به موضوع شکار است؛ خاطرنشان کرد: این موضوع در سالهای گذشته یکی از عوامل کند شدن روند توسعه این مناطق بوده است.
اکبری معتقد است قرق اختصاصی نباید صرفاً با موضوع شکار شناخته شود و باید مدلهای درآمدی دیگری برای تأمین هزینههای حفاظت در آنها تقویت شود.
وی گردشگری، اکوتوریسم و حیاتوحشنگری را از جمله ظرفیتهایی دانست که میتواند بخشی از هزینههای حفاظت را تأمین کند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان یزد تصریح کرد: که در مناطق مرکزی کشور، گردشگری به تنهایی در شرایط فعلی الزاماً درآمد کافی برای تأمین هزینههای حفاظت ایجاد نمیکند و بنابراین باید به دنبال مدلهای اقتصادی پایدارتر بود.
وی گفت: اکنون استان یزد چهار قرق اختصاصی دارد؛ سه قرق از گذشته فعال بوده و یک قرق جدید نیز اخیراً به تصویب شورای عالی حفاظت محیط زیست رسیده است.
قرقها؛ مکمل حفاظت دولتی از حیات وحش
اکبری گفت: قرق اختصاصی قرار نیست جایگزین مناطق چهارگانه یا حفاظت دولتی شود، بلکه باید به عنوان بخشی از شبکه حفاظت کشور مورد استفاده قرار گیرد.
وی ادامه داد: همچنین دولت به تنهایی امکان حضور و حفاظت در تمام زیستگاههای ارزشمند کشور را ندارد و در چنین شرایطی مشارکت بخش خصوصی میتواند بخشی از بار حفاظت را بر عهده بگیرد.
در یزد، آمارهای مربوط به افزایش جمعیت آهو، کل و بز و قوچ و میش نشان میدهد که این مدل دستکم در برخی زیستگاهها توانسته نتیجه ملموسی ایجاد کند.
از 10 آهو به بیش از 250 رأس و از 150 کل و بز به بیش از یکهزار و 200 رأس در علیآباد؛ آماری که شاید بیش از هر توضیح دیگری نشان دهد وقتی زیستگاه امنیت پیدا میکند، طبیعت نیز ظرفیت بازسازی خود را دارد.
اما تداوم این موفقیت به یک شرط وابسته است؛ اینکه قرقها از یک مدل صرفاً حفاظتی به یک مدل پایدار حفاظت مشارکتی تبدیل شوند؛ مدلی که هم امنیت حیاتوحش را تضمین کند، هم منابع مالی لازم برای حفاظت را فراهم آورد و هم با نظارت دقیق، اعتماد عمومی را به دست آورد.
چهار قرق اختصاصی امروز میتواند آغاز یک مسیر بزرگتر برای حفاظت از زیستگاههای یزد باشد؛ به شرط آنکه توسعه این مناطق همزمان با نظارت، شفافیت و کاهش فشار بر زیستگاهها پیش برود.